We vroegen naar zijn uitgebreide visie, alsmede die van zanger Thomas Schiphof, op de muziek, het samenwerkingsproces en andere gerelateerde zaken.

Het album voelt als het betreden van bekend terrein. Je compositiestijl is herkenbaar aanwezig, evenals de middeleeuwse thematiek en de rijke melodieën. Toch zijn componisten over het algemeen nog altijd eeuwig zoekende. Waar zocht jij naar bij het maken van dit album en waarom moest deze muziek er nu komen, Ton? 

Ton Scherpenzeel: Ik kan moeilijk omschrijven wat ik nu eigenlijk zoek, ondanks het feit dat ik het al een jaar of 54 doe. Het perfecte liedje, het mooiste arrangement, de meest rake tekst, de beste vocalen, het liefst allemaal tegelijk natuurlijk. Ik heb het maken van teksten al eens vergeleken met beeldhouwen, hoewel ik op school een vier had voor handenarbeid. Je bikt, schaaft en schuurt iets weg, steen, klei, gips, wat dan ook, tot je overhoudt wat er altijd al in zat, maar wat je nog niet zag. Eigenlijk gaat dat ook op voor die andere disciplines. Dat kun je zoeken noemen, maar ik ben er wel achter dat de manier waarop je zoekt ook bepaalt wat je vindt. Ervaring helpt daarbij, omdat je weet dat sommige dingen niet werken, dus dat scheelt tijd. Maar dat kan soms ook beperkend werken, om de makkelijke weg te nemen. Waarom die muziek er moest komen? Dat vraag ik me ook af. Zat er iemand op te wachten? Is er niet al genoeg? Het is in elk geval een dwingende behoefte om iets te maken, mezelf te manifesteren in muziek en tekst. Iets wat het leven enige zin lijkt te geven. Althans, dat is de achterliggende gedachte. Dat resulteert dit jaar heel concreet in Legions of the Heart.

Grijpen de onderwerpen op de plaat terug naar het verleden, of raakt het ook de tijd aan waarin we nu leven?

Ton: Hooguit hoor je wat echo’s van oude muziek en gebruik ik wat archaïsche beelden, zoals in Pilgrim en Double Edged Sword, maar alles kun je in het hier en nu plaatsen. En een nummer als Sunset On Mars lijkt me helemaal duidelijk op deze tijd geïnspireerd.

Voor de vocalen werkte je deze keer samen met een relatief nieuwe naam. Hoe ben je Thomas Schiphof eigenlijk tegengekomen?

Ton: Ik vond Thomas begin dit jaar op YouTube. Hij zong daar een nummer van mij, La Joueuse de Luth, terwijl hij eigenlijk zijn keyboard demonstreerde zei hij. Dat vond ik zo ongelooflijk goed gedaan, dat ik dacht dat ik hem moest vragen of hij wilde proberen wat nummers in te zingen en dan maar zien wat er van komt. Ik had namelijk heel veel materiaal liggen, maar was niet meer van plan zelf nog een heel album in te zingen. Genoeg is genoeg, punt wel gemaakt leek me. Dat kwam dus niet van de grond, ik schreef wel door maar wist eigenlijk niet goed wat ik met al die nummers wilde. Van het een kwam het ander en voor we het wisten had hij er tien ingezongen. Hij heeft een prachtig stemgeluid met een groot bereik, dat verrassend krachtig is in de hoogte. Hij is bijzonder muzikaal en maakt, heel belangrijk, de nummers toegankelijker zonder de essentie te veranderen. Hij kan iets moeilijks makkelijk laten klinken.

Thomas, het moet een enorme verrassing zijn geweest toen Ton je voor dit project vroeg.

Thomas Schiphof: Absoluut. Ik ben van oorsprong drummer en zing nog niet eens zo lang, professioneel pas vijf jaar. Om dan als leadzanger te kunnen werken met een muzikant waar ik bijna alle platen van heb, zowel Kayak als solowerk, is natuurlijk een prachtige uitdaging en enorme eer. De vraag was in eerste instantie of ik een paar demo’s wilde inzingen. Dat twee demo’s uiteindelijk tien stukken op de plaat zouden worden, had ik toen niet verwacht, en Ton waarschijnlijk op dat moment ook nog niet. Ik denk dat dit laat zien hoe snel we een muzikale klik ontwikkelden. Achteraf gezien vind ik dat heel bijzonder, omdat we elkaar nog nooit face to face hadden gesproken. Het contact was op dit moment nog uitsluitend via Facebook Messenger gelopen.

Je hebt een heel eigenzinnig stemgeluid dat behoorlijk afwijkt van de vocalisten met wie Ton door de jaren heen heeft gewerkt. Hoe zorgde je ervoor dat je je eigen identiteit behield?

Thomas: Dat zie ik als een mooi compliment, dankjewel! Hoewel Legions Of The Heart pas over anderhalve maand uitkomt, is de vraag hoe mijn stemgeluid zich verhoudt tot Edward Reekers of Bart Schwertmann al een paar keer voorbij gekomen. Ton heeft met Kayak enorm veel succes gehad en die band had simpelweg vaak geweldige zangers. Ik denk dat die vergelijkingen daarom onvermijdelijk zijn, maar ik vind dat niet erg. Ik heb van alle Kayak zangers dingen geleerd en van Bart zelfs bijna twee jaar les gehad. Iets wat Ton vooraf niet wist, voor zover ik weet. Ik moet Bart enige eer toekennen bij het ontwikkelen van mijn stijl. Hij was degene die me uitdaagde om het kleine en ingetogen zingen echt te ontwikkelen. Dat is een uitdaging voor elke zanger, maar voor iemand die voorheen vooral vol gas ging, was dit een hele opgave. Ik denk dat het uiteindelijk een van mijn grootste vocale kwaliteiten is geworden. Op Tons album staan een paar nummers waar die kwetsbare kant van mijn stem mooi naar voren komt. Ik denk dan aan nummers als If Today, None The Wiser en de single Sunset On Mars. In The Fire Within en Double Edged Sword trek ik wat meer registers open en dat geeft een mooi contrast. Het behouden van mijn eigen identiteit ging redelijk makkelijk. Ton heeft me juist vanwege mijn klank en stijl gevraagd en hij stimuleerde me om het dicht bij mezelf te houden. Daarnaast waren we eerlijk naar elkaar als bleek dat een nummer geen goede match voor mijn stem was. Om die reden zijn er een paar stukken afgevallen en hebben we toonsoorten veranderd.

Hoe verliep de samenwerking vervolgens concreet?

Thomas: In het begin was ik een beetje zoekende naar wat Ton precies wilde horen en wat hij vocaal voor ogen had. Na een paar keer zijn feedback te hebben ontvangen, kreeg ik steeds beter in de gaten wat hij zocht. Bij elke revisie en nieuwe demo leerde hij ook steeds beter mijn stem, bereik, klankkleuren en tessituur kennen. Na de eerste demo’s te hebben ingezongen, hebben we bij Ton en zijn vrouw Irene in Hilversum afgesproken. Dat was een zeer gezellige middag waarbij we aan de praat raakten over van alles en nog wat, en we bleken goed met elkaar op te kunnen schieten. Later hebben we bij mij thuis afgesproken om een paar koortjes op te nemen en kleine aanpassingen te doen. Tot dan toe had ik alles thuis ingezongen en hadden we via mail contact over de voortgang en de laatste takes. Voor sommige dingen is het echter het meest efficiënt om tegenover elkaar te zitten en alles vlot achter elkaar in te zingen. Qua artistieke ruimte zat het ook goed. Ton had in de meeste demo’s al een duidelijke melodie ingezongen, maar stond open voor ideeën. Van sommige delen stuurde ik verschillende versies op, wanneer ik dacht dat die een mooi alternatief of toevoeging zouden zijn. Een aantal daarvan zijn op de plaat gekomen. Ton: Heel bijzonder trouwens, een groot deel heeft hij gewoon zelf thuis opgenomen, daar was ik niet eens bij. Hij stuurde het resultaat op en dan was eigenlijk tachtig tot negentig procent gewoon al waar ik op hoopte. Hij begreep waar het om ging en wat de bedoeling was, zonder al te veel uitleg van mijn kant. Daarna hebben we samen nog wat geschaafd, maar het ging allemaal tamelijk moeiteloos.

Ton, de tekst van Lead The Way klinkt zeer intiem en persoonlijk. Is dat de voornaamste reden dat je het zelf hebt ingezongen?

Ton: Al mijn teksten zijn persoonlijk, maar dat betekent niet dat het allemaal over mij gaat. De ik figuur in dit nummer ben ik niet zelf. Als ik het zou uitleggen gaat het erg zweverig klinken en ik zeg meestal dat een tekst gaat over datgene wat je erin hoort of leest. Het moet in elk geval een soort van troost bieden. Natuurlijk had Thomas dit makkelijk ook kunnen zingen, maar het hoefde ook niet per se toegankelijker, dus durfde ik mijn eigen zang te houden. Daar zit, met alle beperkingen die ik vocaal heb, genoeg zeggingskracht in vond ik.

Naast Thomas zijn er nog gastbijdragen. Wat was je artistieke uitgangspunt bij de samenwerking met Marjolein Teepen, Eddie Mulder en Rens van der Zalm?

Ton: Marjolein en Rens ken ik al een eeuwigheid en die passen met hun manier van zingen en spelen mooi in dit totaal. Marjolein als fellere vocale tegenhanger van Thomas, en Rens omdat hij de muziek hier en daar toch wat authentiek folk gevoel meegeeft. Eddie speelt prachtig akoestisch gitaar, en daarom vroeg ik hem voor The Trail. Nog wat andere nummers ook, maar hier speelt hij echt de hoofdrol.

De sfeer, thematiek en complexe intervallen van Tons composities vragen nogal wat van een vocalist. Hoe vond je de juiste emotionele ingang voor deze nummers, Thomas?

Thomas: Bij nummers die ik niet zelf heb geschreven ga ik min of meer als acteur te werk, en dat geldt ook voor dit album. Bij elk nummer kijk ik wat voor tekst het is. Is het sferisch, abstract en tracht het escapisme te bieden? Of is het juist concreter en beschrijft het een emotie of gebeurtenis? Dat dicteert waar ik bij mezelf ga zoeken naar een manier om een tekst geloofwaardig te kunnen zingen. Bij sommige nummers heb ik een vergelijkbare situatie of gevoel die Ton in de tekst had beschreven zelf doorleefd. Dat helpt om een emotionele ingang te vinden. Bij andere nummers ben ik meer aangewezen op mijn intuïtie en fantasie, omdat ik daar moet nagaan hoe ik me waarschijnlijk zou voelen op zo’n moment. Vervolgens is het qua techniek een kwestie van proberen welke klank het mooiste past. Ik zing het nummer een paar keer door om de dynamische heuvels en valleien te navigeren. Aan de hand daarvan maak ik vervolgens de keuzes wat betreft microfoon, zangvolume, borststem versus falset, uitspraak, enzovoort. Ondertussen is mijn laptop opgestart en kunnen we beginnen aan de eerste take. Wanneer er twee of drie takes goed op staan, doe ik voor de lol een paar takes waarbij ik mezelf afvraag hoe bijvoorbeeld Freddie Mercury of Paul Stanley dit zou hebben gezongen. De grap is om een zanger te kiezen die je aanvankelijk niet bij Tons muziek zou verwachten. Dit heeft een paar verrassende resultaten opgeleverd, waarvan er een paar op de plaat zijn beland.

Welk nummer voelt voor jou als de ultieme samensmelting van jouw stem en Tons muziek?

Thomas: Dat is een zeer moeilijke vraag! Uit de ballads kies ik Sunset On Mars. Dat is een van de nummers waar ik meteen op aansloeg toen ik hem voor het eerst hoorde. Het combineert een prachtige melodie met een goede tekst. Ik vind Tons teksten ondergewaardeerd. Daarnaast zijn de percussie effecten mooi en sfeervol uit de verf gekomen en komt de kwetsbare kant van mijn stem mooi naar voren. Van de uptempo nummers is Double Edged Sword mijn favoriet. Hier kan ik wat meer vertellend zingen en ook wat vocaal spektakel laten horen. Daarnaast deel ik in dit nummer de leadvocalen met Marjolein Teepen en die combinatie werkt uitstekend. Voor mij was dat een zeer positieve verrassing, want ik hoorde het resultaat van haar opname pas weken na mijn eigen opname. Een eer om met haar een duet te mogen zingen. Daarnaast heeft dat nummer een bijna middeleeuwse sfeer die ik op Tons vorige solo albums ook al leuk vond. Dan heb ik tot slot nog een favoriet nummer waar ik op geen enkele manier bij betrokken was. Dat is de titelsong Legions Of The Heart. Dat heeft een ongoddelijk mooi intro met klassieke Scherpenzeel harmonieën eronder.

Ton, hoe zou jij het concept van dat afsluitende titelstuk omschrijven?

Ton: Het titelnummer is een verhaal apart. Irene en ik waren in maart op doorreis in Noord Spanje tijdens de Semana Santa. In dat kleine provinciestadje was zo’n optocht met aan het eind de onvermijdelijke Romeinen. Maar de op straatstenen ketsende lansen en van ver komende, dreunende trommels van die optocht door die middeleeuwse plaats gaven zo’n unieke, bijna dreigende sfeer. Zo was het vast ook bedoeld ooit, en daar raakte ik zeer van onder de indruk ondanks die verkleedpartijen. Dus, snel mijn mobieltje gepakt en opgenomen. Dat werd de percussieve basis van het nummer. Je hoort ook de ritmische schommelingen, door hun manier van lopen duurt de vierde tel iets langer. Fascinerend. Van daaruit en daaromheen schreef ik dit nummer, een soort mix van een Zuideuropees blaasorkest en een filmisch epos, de interpretatie van de tekst laat ik lekker open. Laat ik het zo zeggen, ik gebruik graag metaforen en werk graag met tegenstellingen. Maar ik wist meteen dat dit de titelsong moest worden.

Het valt op dat er op dit album bewust geen traditionele drummer is gebruikt, hoewel Thomas wel percussie toevoegt. Hoe heeft die ritmische invulling vorm gekregen?

Ton: De basis van het arrangement is wat ik maak in Protools. Soms zitten er traditionele drumpatronen in, en soms alleen percussie. Na een tijdje raak ik gewend, of zelfs verknocht, aan wat ik zelf had geprogrammeerd aan drums, ook klankmatig. Niet specifiek met de bedoeling dat te houden, maar gewoon als kapstok. Als je dat dan door een echte drummer in een echte studio laat inspelen, verandert toch de totaalsound. Ik denk niet dat in dit geval een echte drummer wezenlijk verschil had gemaakt. Het is duidelijk geen band zoals Kayak, maar dat was ook niet de bedoeling. Met de percussie van Thomas klinkt het net wat meer levend. De man kan overigens ook nog eens geweldig drummen.

Thomas: Ik heb inderdaad percussie aan de nummers mogen toevoegen en hier kreeg ik volledig de vrije hand. Wederom een kwestie van verschillende opties inspelen, zodat Ton later kon kiezen welke combinatie het beste paste.

Er is ook veel ruimte en galm in de productie te horen, waarbij de gitaar heel subtiel is gemixt en de zang centraal staat. Wat was de gedachte hierachter, Ton?

Ton: De akoestische gitaar is alleen prominent aanwezig in The Trail, vanwege de Spaanse klanken. Verder is de rol van de gitaar dienend en kleurend. Er is maar op één nummer elektrische gitaar, en die dubbelt grotendeels de bas. De zang is bepalend in de liedjes en moet verstaanbaar, of op zijn minst te volgen zijn. Ik probeer altijd wel om de zang niet overdreven hard te zetten, het is ook weer geen cabaret. Ik ga uit van wat ik voor deze nummers de beste benadering vind. Trends zeggen me niks, die zijn over vijf jaar weer vergeten. Ik houd van ruimte in muziek maar het moet wel natuurlijk en organisch klinken. Ik moet daar wel bij vermelden dat ik het niet zelf heb gemixt. Ik zat weer eens in het buitenland, maar sowieso is voor mij de lol er na de laatste dubs eigenlijk wel af. Ik blijf veranderen en aanpassen als ik mix, en het kan altijd anders. Ik heb de ruwe opzetjes gemaakt, maar het feitelijke mixen heb ik toevertrouwd aan Ton Snijders, die dat met veel inlevingsvermogen en geduld heeft gedaan. Trouwens, lang niet alles op dit album is galm en ruimte. If Today, When Winter Calls, Lead the Way, veel intiemer wordt het niet. Leve de variatie!

Thomas, veranderde dit ruimtelijke klankbeeld de manier waarop jij je stem inzette tijdens de opnames?

Thomas: Tijdens het inzingen was ik eigenlijk amper bezig met de technische kant van de opname. Ik was alleen bezig met het kiezen van de juiste microfoon en de juiste hoeveelheid gain. Pas wanneer een nummer klaar was, zette ik voor mijn eigen beeld wat equalisatie, compressie en galm op de sporen, om een beeld te schetsen hoe de mix potentieel zou klinken. In sommige demo’s had Ton qua sounddesign al een opzetje gemaakt, waardoor ik enigszins kon inschatten hoe het zou worden. Waar mogelijk probeerde ik bij sommige nummers de medeklinkers een beetje subtiel te houden, omdat die bij gebruik van veel galm soms vervelend zijn. Verder lag de focus alleen op het zingen en het verhaal van het betreffende nummer. Je zingt vrijer als je weet dat je over de technische zaken niet hoeft na te denken. Ik wist ook dat Ton de plaat uiteindelijk niet zelf ging mixen. Hij is de eerste die zal toegeven dat je na uren schrijven, opnemen en inzingen geen objectieve oren meer hebt. Die taak was bij Ton Snijders in goede handen.

Ton, als je kijkt naar je hele oeuvre, welke aspecten uit die rode draad hoor je in dit nieuwe album op een rijpere manier terug?

Ton: Ik ben veel breder gaan schrijven, en dat komt mede, of misschien wel hoofdzakelijk, door mijn theaterwerk. Tientallen musicals, Youp, Opus One. Daar speelde de band geen rol in, en daardoor kon ik andere dingen maken, dingen waarvan ik geen idee had dat ik dat in me had. In het algemeen komt het erop neer dat ik nummers die ik in het begin, dus de jaren zeventig, schreef, nog steeds wel zou kunnen schrijven. Dat doe ik niet, want dat zou dan meer een trucje worden dan iets wat uit mijn hart kwam. Maar wat ik daarna heb geschreven, zeker na 2000, had ik echt niet eerder kunnen maken. Een gelaagd nummer als None The Wiser had ik toen echt nog niet kunnen schrijven. De oerversies ervan bestonden er natuurlijk al wel in eerder Kayak repertoire. Het beschouwende in mijn muziek en teksten is steeds meer de overhand gaan nemen. Zal de leeftijd wel zijn. Toch vraag ik me nog steeds af waar zo’n nummer als Lyrics, zo medebepalend voor mijn componeerstijl, ineens vandaan kwam. Ik was 20, wat wist ik nou? Daar heb ik ook echt niet naar ‘gezocht’, zeg maar. Het vond mij.
Dit album is een toevallige combinatie van nummers die zowel variatie als eenheid ademen. Grappig dat dat toch altijd weer herkenbaar blijkt als Ton Scherpenzeel. Om de analogie met het beeldhouwwerk door te voeren, ieder nieuw liedje schraapt als het ware een stukje weg van die ruwe klomp steen. En wat je overhoudt, was ik al. Maar je weet nooit of dat alles was, zolang je niet doorschraapt. Nooit klaar!

Doet de huidige toestand in de wereld iets met de urgentie van je muziek? En hoe verweer je je als autonome maker tegen de huidige muziekindustrie?

Ton: Ik ben niet erg hoopvol gestemd over hoe de wereld zich ontwikkelt, en dat vertaalt zich in teksten als Sunset On Mars. Dan maken we er maar een liedje van, zoiets. Eigenlijk Chance for a Lifetime revisited, maar dan lyrischer en wat minder ironisch. Maar ik maak minstens net zo lief een vrolijk huppelding als Clog Work, of Building Castles in the Sky, wat juist weer een enorm positieve lading heeft. De urgentie komt misschien doordat ik inmiddels 74 ben en de toekomst in persoonlijk opzicht tamelijk overzichtelijk wordt. Dat heilige moeten hè. Wat de muziekindustrie betreft, als consument ben ik blij met Spotify, maar als artiest symboliseert het de steeds vluchtiger en oppervlakkiger manier waarop de wereld lijkt te functioneren. Hoe makkelijker je aan iets kan komen, hoe minder waard het wordt. Verweren? Tegen wat en wie? Ik heb niet zoveel illusies op dat gebied en ben ook geen expert. Ik doe maar mee met sociale media en streaming, en hopelijk luistert er daardoor iemand naar wat ik maak. Uiteindelijk is dat de bedoeling, nietwaar?